Jadovnik je planina koja se nalazi u Prijepoljskoj opštini. Sa jedne strane Jadovnika su Stranjani, a sa druge strane je Milošev Do i Aljinovići. U Stranjanima sam rođena i živela do svoje 22 godine. U Miloševom Dolu i Aljinovićima radila sam kao učiteljica do 1994. godine. Životni putevi su me odveli u Čačak, gde sam radila do penzionisanja 2013. godine. Želela sam da naprvim poređenje kako se nekad Zavetina obeležavala kod Srba, a kako se obeležava danas u tim mestima.
Zavetina, odnosno Obetina, kako se naziva u čačanskom kraju opšta je seoska slava. Reč „obeti“ znači sveto obećanje, a „obetište“ se u srpskom mitološkom rečniku definiše kao mesto na kome su održavane zavetne molitve. Cilj seoske slave (zavetine) predstavlja obezbeđenje sreće i napretka za kolektiv (selo), dok je porodična kućna slava, usmerena na sreću i napredak kuće, pojedinca sa njiovim porodicom.
Kod Srba je rašireno proslavljanje zavetnog dana seoske slave, koje praznuje celo selo i koje najčešće prati litijski ophod. Ovo se najčešće dešava između Vaskrsa i petrovdanskog posta. Običaj je poznat kao zavetina, litije, krstonoše (po nošenju krstova poljima i selom). Naziv zavetina nastao je od reči zavet i označava dobrovoljnu obavezu koju na sebe preuzima čovek ili zajednica, najčešće u znak zahvalnosti Bogu, ili u cilju sprečavanja određenih nevolja, nesreća, bolesti. Učesnici povorke nose krstove, obilazeći zapise (sveto osveštano drveće).
Sveto drvo je najčešće hrast koji nosi određenu magijsku simboliku. Kod nas se uzima za badnjake i zapise. Oko svetog drveta litije obilaze tri puta. Osim hrasta, za sveti stablo uzimaju se plodna stabla voća kao što su jabuka, trešnja, kruška. Sveto drvo, odnosno zapis, ne sme se seći, sa njega se grane ne otkidaju, niti se sme na bilo koji način oskrnaviti. Svako selo ima po jedan „glavni“ zapis kod koga se vrše obredi .Ono se kiti vencem od cveća koji rano ujutru na dan obetine prave devojke i predstavlja žrtvu svetom drvetu koje je simbolično „mesto na kome stanuje božanstvo“.
Ova povorka se kretala tokom seoske slave (zavetine) kada je usevima neophodna vlaga. Običajne pesme prisutne u ritualu delom su posvećene prizivanju kiše. Krstonoša je bio snažan, neoženjen mladić. Bio je red da svaka kuća ima polaznika u litijama, čime se obezbeđivalo učešće u molitvi za svoje imanje. Smatralo se da je dobro da litijska obredna povorka bude što veća, govorljiva i praćena pesmom i smehom, kao i da različiti uzrasti budu zastupljeni u njoj. Litije je predvodio krstonoša zajedno sa sveštenikom, a učesnici su nosili krstove, barjake, ikone. Gazilo se preko potoka, išlo se kroz žita, njivu, šumu, livadu. Prelazilo se preko svake prepreke na koju povorka naiđe. Verovalo se da će rod biti bolji što se više žita pogazi. Momci su se trudili da naprave što više štete. Smatralo se da je gaženje vode dobro sredstvo protiv suše.
Tokom odlaska na glavno odredište, to jest na poslednju tačku litijskog ophoda, žene su učesnike obredne povorke polivale vodom i posipale žitom, da bi pala kiša i dobro rodilo žito. Obavezno se sekao kolač, a domaćin slave (kolačar) menjao se svake godine. On je bio jedan od najvažnijih učesnika zavetine. Nakon toga se birao kolačar za narednu godinu i dolazilo je do deljenja slavskog kolača. Novi kolačar je dobijao četvrtinu kolača. U nekim krajevima kolačar i krstonoša bili su isto lice. Posle toga sledio je zajednički ručak. Krstonošama se svako sklanjao s puta, skidao kapu, krstio se, klanjao, molio Bogu, iznosili svoje bolesnike kako bi ozdravili. Čobani su nagonili stada ovaca, da krstonoše prođu kroz ovce.
U čačanskim selima, kao i u gradu, običaj Obetine održavan je do kraja Drugog svetskog rata kada je naredbom komunističkih vlasti zabranjen. Dešavala su se i hapšenja sveštenika koji su pored zabrane sa krstonošama ritualno obilazili sela i držali molitve kraj zapisa. Krstonoše su potpuno iskorenjene do 1950. godine. Od tada se Obetina obeležava bez obilaženja zapisa, a svaka kuća je proslavljala u krugu porodice i prijatelja. Sela koja imaju svoju crkvu proslavljala su Obetinu u crkvenom dvorištu. Litije su obilazile oko crkve umesto oko zapisa po ataru sela.
Ovaj običaj je obnovljen u opštini Čačak i okolnim selima posle 40 godina. Čačak je svoju opštinsku slavu Spasovdan počeo svečano da proslavlja od 1990. godine. Na taj dan narod se okuplja na liturgiji u čačanskoj crkvi. Sa sveštenikom obiđu tri puta oko crkve, a zatim se u crkvenoj porti preseče slavski kolač i osvešta žito.Po završenim obredima u crkvenoj porti, povorka se kreće glavnim ulicama grada. Krstonoše prave zamišljeni krug krećući se od crkve, preko gradskog šetališta i pored zgrade Gimnazije, vraćajući se ponovo u crkveno dvorište. Molitve se čitaju kod zgrade Pošte i pored Gimnazije. Po povratku u crkvenu portu, obiđu crkvu još tri puta, a zatim idu na svečani ručak u Parohijski dom.
Jezdina je prvo selo u čačanskoj opštini koje je prvo obnovilo proslavu obetine. Čitavo selo se organizuje oko zajedničke proslave. Svake godine se bira novi domaćin slave, odnosno kolačar. Sve kuće u selu daju određenu sumu novca za organizaciju proslave.
U nekim selima prijepoljske opštine obeležavanje zavetine vrši se na drugačiji način. U Miloševom Dolu toga dana (prva nedelja posle Petrovdana) iskupi se rodbina na groblje da poseti grobove svojih preminulih. Porodični ručak se pravi kod kuće u krugu prijatelja, rodbine i porodice .U Stranjanima, toga dana (prva nedelja pre Trojičindana) idu krstonoše. Ko je kolačar, odnosno domaćin, kod njega je krst, barjak, ikona. Krstonoše idu na konjima i polaze od kuće kolačara. Svake godine bira se novi domaćin. Krstonoše obiđu selo i groblje. Toga dana rodbina posećuje grobove svojih preminulih. Zajednički ručak se pravi kod Savine vode na Jadovniku. Tu se nalazi kamen sa oslikanom stopom Svetog Save. Legenda kaže da je neki čovek izvadio kamen, otkotrljao i odmah se razboleo. Skupilo se selo, stavili njega i kamen na kola i vratili na svoje mesto. Čovek je odmah ozdravio i prohodao. To se smatra Svetim mestom.
LEPOSAVA LEPA PEJOVIĆ
